Mazurskie życiorysy

Działacze religijni ewangelickich Mazur w walce o język polski (1848-1945)

Opracował: Ks. Ryszard Otello
NIE WOLNO O NICH ZAPOMNIEĆ



(Opracowanie zamieszczone w Kalendarzu Ewangelickim 1977, s. 274-287)


PROTESTANTYZM, wprowadzony na Mazurach według zasady cuius regio, eius religio w roku 1525 przez byłego wielkiego mistrza krzyżackiego księcia Albrechta, był jednym z czynników scalających miejscową ludność. Drugim takim czynnikiem był język polski, powszechny w zasadzie na całych Mazurach. Nic dziwnego. Wszak ludność tej krainy przybyła tu w większości z terenu polskiego Mazowsza.

Przez długie lata Prusy Książęce (w ich skład wchodziły Mazury) były ostoją prześladowanego polskiego protestantyzmu, a Królewiec ze swymi drukarniami i uniwersytetem był stolicą polskich ewangelików.

Z biegiem czasu sytuacja się zmieniła. Począwszy od praw wyjątkowych z lat 1724-1730 władcy Prus zaostrzyli swój stosunek do polskości na Mazurach. Ich zarządzenia godziły przede wszystkim w szkoły i Kościoły. Na początku wieku XIX germanizacja stała się faktem. Przeciw niej wystąpił m.in. ks. Gustaw Gizewiusz (1810-1848), który stał się przywódcą grupy polskiej. Niestety zbyt wczesna śmierć przeszkodziła spełnieniu choć części jego zamiarów i kontynuowaniu walki o język polski Zabrakło przywódcy, a działacze mazurscy byli zbyt rozproszeni i skłóceni z sobą, aby podjąć zapoczątkowaną przez Gizewiusza akcję.

Nie znaczy to jednak, że nie było jednostek, którym sprawa utrzymania polskości Mazur nie leżałaby na sercu. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie takich właśnie działaczy z ewangelickich kręgów religijnych. Byli nimi niektórzy księża - nieraz nawet o pochodzeniu niemieckim - którzy walczyli o świadomość narodową swych parafian; spotykamy ich szczególnie wśród przedstawicieli ruchu gromadkarskiego. Ruch ten rozwinął się na początku XIX wieku na podstawie pietystycznego przebudzenia religijnego i chęci zachowania ojczystego języka. To właśnie gromadkarze przechowali w swych domowych zgromadzeniach, mimo szykan, do roku 1945 język polski. Na nich też opierali się w swych rachubach działacze polscy, organizujący w latach 1919-1920 akcję plebiscytową na Mazurach.

Nie przedstawiam natomiast sylwetek ludzi (np. Abramowski, Pełka), którzy mimo polskich publikacji i pewnych zasług byli jawnymi germanizatorami.

Czterdzieści dwa zamieszczone poniżej biogramy nie są - rzecz jasna - pełnym pocztem takich działaczy. Niestety nie wszystkie nazwiska przechowały się do naszych czasów i nie do wszystkich danych można dotrzeć. Sylwetki tutaj podane nie są zamieszczone w większości wypadków w wartościowym dziele Tadeusza Orackiego - "Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla". Sądzę, że będą jego uzupełnieniem.

Układ metodyczny i zakres źródłowy artykułu jest oparty na takich samych zasadach, jak "Słownik" Orackiego. A oto użyte skróty:

AAN - Archiwum Akt Nowych w Warszawie z zespołami:

APB, - Ambasada Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie,

KRP KW - Konsulat Rzeczypospolitej Polskiej w Kwidzyniu

MSZ - Ministerstwo Spraw Zagranicznych,

OBN - Biblioteka Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, dział rękopisów,

AON - Zbiory prywatne ks. Jerzego Otello z Nidzicy,

Chojnacki - Sprawy = Sprawy Warmii i Mazun w korespondencji W. Kętrzyńskiego oprac. W. Chojnacki. Wrocław 1952,

Broda/Chojracki - Plany = Jan Broda, W, Chojnacki: Plany stworzenia ośrodków wydawniczych na Mazurach w świetle polskiej korespondencji 1902 - 1906. Komunikaty Mazursko-Warmińskie 4/1963

Grygier - Materiały = T. Grygier: Wybór materiałów do kwestii polskiej w Prusach Wschodnich w XIX wieku. Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu 1-4/1953, s. 261- 311

Kammel-Die Muttersprache = R. Kammel: Die Muttersprache in der kirchlichen Verkündigung. Witten 1959,

Małłek - Iterludium = K. Małłek: Interludium mazurskie. Warszawa 1968,

Narzyński - Dzieje = Ks. J. Narzyński: Z dziejów żywiołu polsko-ewangelickiego na Mazurach. Rocznik Teologiczny ChAT 1963, s. 139-190,

Wańkowicz - Na tropach = M. Wańkowicz: Na tropach smętka. Warszawa 1958,

Oracki - Słownik = T. Oracki: Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla. Warszawa 1963,

Wróblewski - Biblioteki = J. Wróblewski: Biblioteki polskie na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1881 - 1939. Olsztyn 1968,

Wrzesiński - Ruch = W. Wrzesiński: Ruch Polski na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach 1920 - 1939. Olsztyn 1971,

GE - Głos Ewangelijny. Szczytno,

GL - Gazeta Ludowa. EłK,

GM - Gazeta Mazurska. Działdowo,

GO - Gazeta Olsztyńska,

KE - Kalendarz Ewangelicki, Warszawa,

KM - Kalendarz dla Mazurów. Działdowo - Szczytno,

Mazur - Mazur. Szczytno

Ost. Nach. - Ostdeutsche Nachrichten. Olsztyn,

Pan. Pół. - Panorama Północy. Olsztyn-Warszawa,

PP - Pakajaus Paslas (Friedens-Bote). Tylża, Kłajpeda, Friedland Ostpr.,

RO - Rocznik Olsztyński,

SWM - Słowo na Warmii i Mazurach. Olsztyn - dod. do Słowa Powszechnego,

TE - Twierdza Ewangelicka. Szczytno - dod. do Mazura,

ZE - Zwiastun Ewangeliczny. Warszawa

 

1. Anders Jan Fryderyk (1808-1876). Ksiądz ewangelicki ur. 27.1, autor podręczników do nauki języka polskiego, przeciwnik akcji germanizacyjnej na Mazurach. Był proboszczem w Jedwabnie, Biskupcu, Węgorzewie i Rynie. Tłumaczył na język polski Schillera; opracował "Febla polsko-niemiecka, czyli Elementarz dla dzieci w polskich szkołach" (1863) i przetłumaczył na język polski "Trzydzieści jeden rozmyślań nabożnych". K.H. Boguckiego (1867).

Oracki-Słownik s. 5

 

2. Baatz Herman Karol (ur.-1880). Ksiądz ewangelicki ordynowany w 1985, proboszcz w Szarejkach i od 1901 w Mikołajkach. Jeden z niewielu księży, otwarcie walczący przeciw germanizacji. M.in. domagał się rewizji całego polsko-mazurskiego kancjonału, aby był on lepiej rozumiany przez Mazurów. Otwarcie popierał język polski na nabożeństwach, czym zjednał sobie wielu zwolenników, m.in. Michała Kajkę.

GL 97/1896, ZE 5/1899 s. 142-145

 

3. Barcz Reynhold (1884 - ok. 1942). Krawiec ze Szczytna ur. 9.5. w Waplewie. Kaznodzieja gromadkarski, działacz mazurski. Członek mazurskiej organizacji gromadkarskiej Wspólność Chrześcijańska (1909-1914). Współtwórca i pierwszy przywódca gromadkarskiej Społeczności Chrześcijańskiej (1928-1935). Starał się budzić ducha polskiego wśród Mazurów. Od 1925 wydawał "Głos Ewangelijny". Aktywnie włączał się w akcje narodowe. Propagował (także poza Mazurami) "Mazura" i "Kalendarz dla Mazurów", prowadził wycieczki Mazurów do grobu Gizewiusza. Na polecenie kierowników akcji polskiej na Mazurach udał się do Chwalimia (poznańskie), gdzie miał zapoczątkować akcję narodową (1930). Gdy w 1933 zamknięto karnie "Mazura", "Głos Ewangelijny" był przez 3 miesiące (wrzesień-listopad) organem akcji polskiej na Mazurach. W 1935 włączył się. B. do prób tworzenia polskiego Kościoła Ewangelickiego na Mazurach, podległego władzom kościelnym w Warszawie. Jego akcja byto, ciągle obserwowana przez władze niemieckie. Prześladowany, w styczniu 1939 przesiedlony do Berlina, z początkiem wojny aresztowany. W 1942 lub 1943 ścięty w berlińskim więzieniu Moabicie.

Oracki-Słownik s. 10; AAN APB 1862, 1867, 2028, 1847, 1872, KRP Kw 31, MSZ 10499; OBN PTH R-12; AON-teki R. Barcza; E. Sukertowa-Biedrawina: Dawno a niedawno. Olsztyn 1962 s. 306.

 

4. Bądzio Jan (2 poł. XIX w.) Rolnik z Małych Szczech k.Pisza. Jeden z wielu na Mazurach gromadkarzy- bibliofilów, W 1852 wydał własnym kosztem u A. Gąsiorowskiego "Czytania nabożne ku chwale Boga. Książka dla ludu".

Oracki - Słownik s. 18

 

5. Biały Jan (XX w). Rolnik z Faryn k.Szczytna. Gromadkarz, działacz mazurski. W czasie akcji plebiscytowej odbywały się u niego zebrania religijne, które prowadzili propolscy księża i kaznodzieje gromadkarscy (1919-1920). Od 1928 pisywał rozmyślania religijne do "Mazura" i "Twierdzy Ewangelickiej". W latach ok. 1920-1933 prowadził biblioteczkę polską.

Mazur 48/1920, rocznik 1928; TE roczniki 1929-1939; Wróblewski-Biblioteki s. 81

 

6. Bilda Fryderyk Henryk (1845-1908). Ksiądz ewangelicki z Grabnik k/Ełku, ordynowany w 1886. Ostentacyjnie abonował "Gazetę Ludową" i wyjaśniał jej treść parafianom. Władze pruskie interweniowały w tej sprawie w Konsystorzu w Królewcu, który zabronił B. takiego postępo wania. Popierał działalność Mazurskiej Partii Ludowej (1880). Zmarł 21.10. 1908 w Grabnikach

Grygier-Materiały s. 308-309.

 

7. Bocian August (XX w). Rolnik z Kiejkut k/Szczytna. Kaznodzieja gromadkarski, działacz mazurski. Współpracownik - R. Barcza w łonie gromadkarskiej "Społeczności Chrześcijańskiej". Ok. 1935 przebywał na Śląsku Cieszyńskim, gdzie kształcił się na kaznodzieję.

AAN KRP Kw 35; M. Wańkowicz: Na tropach smętki. Warszawa 1958 s. 182-188.

 

8. Dorsz Michał (XIX w). Rolnik z Fiugat k/Szczytna. Poeta i bibliofil, członek gromadkarskiego Towarzystwa Chrześcijańskiego w Szczytnie, za pomocą którego wydrukował w 1852 u A. Gąsiorowskiego "Ewangelicką Domową Postyllę" Gossnera. Swoje wiersze drukował w wydawnictwach M. Gerssa. Sympatyzował z powstańcami polskimi 1863 roku. W maju 1864 wystąpił do cara Aleksandra II m.in. w sprawie amnestii dla zesłanych na Syberię powstańców oraz zakładania szkół polskich w Królestwie Polskim.

Oracki - Słownik s. 64; RO 1959 s. 89

 

9. Ebel Jan Wilhelm (1824-1873). Ksiądz ewangelicki ur. 12.04. w Białej Piskiej. Od 1852 rektor szkoły miejskiej w Giżycku, od 1858 proboszcz w Biskupcu, a od 1885 w Borzynach k/Ełku. Kładł duży nacisk na znacznie języka polskiego w obrządkach religijnych. Wydał 41 swoich kazań w czterech zbiorach "Głosy Adwentowe" (1871), ,;Kwiatki zimowe" (1871), "Palmeczki wielkanocne" (1872), ,;Dzwony świąteczne" (1873). Zmarł 8.12. w Borzynach.

Oracki-Sławnik s. 70; Chojnacki-Sprawy s. 30

 

10. Glimski Karol (1873-1959). Rolnik z Rutki k/Szczytna, ur. 28.11.1873 w Rogu k/Nidzicy. Działacz gromadkarski i narodowy. Członek Mazurskiej Partii Ludowej (1896) i Mazurskiego Związku Ludowego (1919). Brał aktywny udział w akcji plebiscytowej, organizując u siebie zebrania religijne o charakterze narodowym (1919-1920). W okresie międzywojennym prowadził u siebie biblioteczkę polską, a dom jego był siedzibą polskich organizacji. Członek Komisji Szkolnej na Mazurach. Wobec zakazu władz niemieckich musiał zrezygnować z utworzenia w swym domu szkoły polskiej (1931). Często organizował mazurskie "Jutrznie". W okresie hitleryzmu szykanowany i maltretowany. W 1957 odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarł 21.01.1959 w Jeleniowie k/Szczytna

Gracka-Słownik s. 91; SWM 33/1957 i 16/1959; Wrzesiński-Ruch s. 186 - 187; Wróblewski - Bablioteki aneks 22; H. Syska: Mazurskie spotkania. Olsztyn 1981 s. 59.

 

11. Grunelis XIX-XX w, Ksiądz ewangelicki. Przeciwnik germanizacji, uświadamiał swym parafianom wagę zachowania ojczystego języka. (1915).

Mazur 17/1938

 

12. Jakubczyk Samuel (zm. 1941). Rolnik z Małej Latany k/Szczytna. Gromadkarz, działacz mazurski. Podczas akcji plebiscytowej (1919-1920) był w swej wiosce mężem zaufania ruchu polskiego. Zaatakowany na łamach "Pakajaus Paslas" i "Ostdeutsche Nachrichten", mimo swych skarg (za pośredmictwem K. Jaroszyka), nie doczekał się wraz z M. Wellskopem satysfakcji.

OBN PTH R-155; PP 2811920; Ost. Nich. 71 i 74/1920; AON-RELACJE

 

13. Jenczio Jan (1797-1884). Rolnik z Markowskich k/Olecka, tamże ur. Gromadkarz i bibliofil, duchowy przywódca wsi, którą doprowadził do kwitnącego stanu. Od 1855 za zezwoleniem Konsystorza w Królewcu odprawiał nabożeństwa domowe w języku polskim. Posiadał biblioteczkę ok. 100 druków polsko-ewangelickich, w tym postyllę M. Lutra (1574) i postyllę Grzegorza z Żarnowca (1580). W 1859 wydał w Olecku swoim kosztem D. Hollaza "Zbawienny łaski ewangelickiej porządek". Pisywał też artykuły i wiersze w "Kalendarzu Królewsko Pruskim" (1887, 1868, 1872). M. Gerss bardzo cenił J. i propagował jego osiągnięcia w Polsce. J. jako jeden z pierwszych gromadkarzy miał zamiar zacząć działalność wędrowną. Zmarł 10.02.1884 w Markowskich.

Oracki-Słownik s. 123-124; Chojnacki-Sprawy s. 61 i 194; KE 1976, s. 211-214

 

14. Karwiński (XX w.) Ksiądz ewangelicki z Nowego Dworu k/Nidzicy. Popierał działalność narodową R. Barcza i Społeczności Chrześcijańskiej

AAN MSZ 10483

 

15. Karla Otto (ok. 1840-1923). Rolnik z Jabłonki k/Nidzicy. Gromadkarz i działacz mazurski. Brał udział w akcji plebiscytowej (1919-1920). Na prośbę K. Jaroszyka rozprowadzał "Mazura". Za swą działalność we wrześniu 1920 przez bojówki niemieckie ciężko pobity, mimo że byk inwalidą bez ręki. W 1921 kandydował do Sejmu Pruskiego z ramienia Polskiej Partii w Prusach Wschodnich. Zmarł 26.02.1923 w Jabłonce.

AAN APB 1835; OBN PTH R-155; GM 6/1923; Wrzesiński-Ruch s. 54

 

16. Kompa Gottlieb (1874-1954), Kolejarz ze Szczytna, ur. 22.09.1874 w dużych Szymanach k/Szczytna. Kaznodzieja gromadkarski, działacz mazurski. 20 lat zasiadał w Radzie Kościelnej. Od 1928 bliski współpracownik R. Barcza w łonie Społeczności Chrześcijańskiej. Ok. 1935 wobec represji wycofał się z czynnej działalności narodowej. Tuż po II wojnie światowej wobec braku księży ewangelickich często prowadził nabożeństwa i sprawował niektóre czynności religijne. Zmarł 1.04.1954 w Szczytnie.

OBN PTH R-12; Relacja p. Marii Kompy - AON

 

17. Korciła Adam Lonis (1858-1918). Ksiądz ewangelicki ordynowany w 1883, od 1894 proboszcz w Dużym Rosińsku k/Pisza, od 1906 w Kalinowie k/Ełku. Jako jeden z nielicznych księży skłaniał się ku społeczno-narodowej Mazurskiej Partii Ludowej i kładł nacisk na uczęszczanie parafian na polskie nabożeństwa. Zm. 1.06.1916 w Kalinowie.

Grygier-Materiały s. 308

 

18. Kulisz Jan (1854-1918), Ksiądz ewangelicki początkowo we Frywałdzie, od 1886 w Olsztynku. Brat znanego działacza narodowego z terenu Śląska Cieszyńskiego ks. Karola Kulisza. Dotychczas nie wyjaśniono w pełni jego postawy narodowej. Z jednej strony utrzymywał żywy kontakt ze swym bratem i informował go o możliwościach akcji polskiej na Mazurach (1902-1906), z drugiej strony był podobno bardzo lojalny wobec władz państwowych i kościelnych.

Broda/Chojnacki-Plany s. 552-554: Kammel-Die Muttersprache s. 186

 

19. Leyk Bogumił (1860-1945). Kamieniarz ze Szczytna, ur. 17.12.1860 w Bartnikach (dziś dzielnica Szczytna). Jeden z najbardziej znanych kaznodziei gromadkarskich i działaczy mazurskich. Członek Mazurskiej Partii Ludowej (1896) i współzałożyciel jej szczycieńskiego oddziału (1897). Starał się łączyć działalność religijną z narodową. W czasie akcji plebiscytowej członek Mazurskiego Związku Ludowego i kierownik sekcji gromadkarskiej plebiscytowego Komitetu Mazurskiego. Kilkakrotnie za swą działalność pobity, oczerniany w prasie niemieckiej, także gromadkarskiej. Wygłosił przemowę religijną nad grobem B. Linki. Wydał też drukiem kilka swoich kazań (1919-1920). Po plebiscycie znalazł się w Polsce, skąd załamany przeciwnościami wrócił na Mazury (1924). W 1945 przymusowo ewakuowany do Monachium, gdzie 11.10.1945 zmarł. Synowie Fryderyk i Emil aktywnie walczyli o przyłączenie Mazur do Polski.

Oracki-Słownik s. 167; Mazur 48/1920; GO 11 i 32/1930; PP 28/1920; Ost. Nach. 71/1920; AON-akta E. Leyka i akta plebiscytowe; F. Leyk: "Pamięć notuje i utrwala". Warszawa 1971.

 

20. Lischewski Jan (zm, po 1908). Działacz i wydawca polskich druków gromadkarskich z Działdowa. Położył duże zasługi dla utrzymania języka polskiego wśród Mazurów. W latach 1902-1906 wydawał polską. mutację gromadkarskiego organu "Poseł Pokoju". Ponadto wydał przetłumaczoną przez siebie postyllę "Będę wysławiał sprawiedliwość Twoją" (1902) oraz tłumaczył "Harfę podróżną" (1905), "Kroplę miodu z opoki" T. Wilkoksa (1908) i "Nieoszacowane kazanie" E.G. Woltersdorfa (1908). Utrzymywał listowny kontakt z ks. Karolem Kaliszem z Cieszyna, informując go o możliwościach akcji polskiej na Mazurach.

W. Chojnacki: Bibliografia polskich druków ewangelickich. Warszawa 1966 paz.: 109, 786, 2297, 2338, 2728; Broda/Chojnacki-Plany s. 552-554; PP 2, 8, 13, 36/1902, 18/1903

 

21. Makuła Jan (XIX w.). Kowal z Bartnej Strony (dziś dzielnica Szczytna). Gromadkarz i bibliofil, członek gromadkarskiego Towarzystwa Chrześcijańskiego w Szczytnie. W latach 1848-1852 współdziałał przy wydaniu i rozprowadzaniu "Ewangelickiej Domowej Postylli" J. Gossnera, przetłumaczonej przez - M. Dorsza.

RO 1959 s. 69

 

22. Małłek Wilhelm (1862-1937). Rolnik z Brodowa k/Działdowa, ur. 9.04.1862 w Dużej Sławce k/Nidzicy. Gromadkarz, działacz mazurski. Członek Mazurskiej Partii Ludowej (1896). Odbywały się u niego zebrania gromadkarskie o propolskim charakterze. Zmarł 17.01.1937 w Brodowie. Synowie Karol i Robert zasłużyli się jako działacze narodowi.

K. Małłek: Z Mazur do Verdun. Warszawa 1967 s. 46 i nn.; Małłek-Interludium

 

23. Michalczyk Wilhelm (XIX w.). Jeden z wielu na Maurach gromadkarzy-bibliofilów. Był rolnikiem w Łysunach k/Pisza. W 1854 wydał w Piszu opracowana przez siebie "Ewangelię Nikodema", później kilkakrotnie wznawianą.

Oracki - Słownik s. 191

 

24. Paprota Jan (zm. 1960), Kaznodzieja gromadkarski z Wejsun. Prowadził zebrania gromadkarskie w języku polskim, najczęściej na terenie Puszczy Piskiej. W czasie hitleryzmu szykanowany. Zmarł w Wejsunach.

SWM 13/1960

 

25. Pfeifer Wilhelm (ur. 20:08.1884). Ksiądz ewangelicki od 1980 w Sławce Wielkiej k/Nidzicy. W okresie II wojny światowej (jeszcze w 1944) mimo zakazu odprawiał dla Mazurów polskie nabożeństwa.

AON. Nabożeństwa mazurskie.

 

26. Pilchowski Franciszek Jan (1869 - po 1932). Ksiądz ewangelicki ur. 2.02.1869, ordynowany w 1899, od 1901 proboszcz w Jerutkach k/Szczytna. Jeden z niewielu księży zaangażowanych narodowo. Będąc jeszcze nie ordynowanym diakonem w Gonskach k/Ełku sprzyjał Mazurskiej Partii Ludowej i pisywał artykuły religijne do "Gazety Ludowej" - czym naraził się na zarzuty władz zwierzchnich i bojkot ze strony innych księży. W latach 1925-1932 popierał działalność R. Barcza i gromadkarskiej Społeczności Chrześcijańskiej. Nakłaniał ludność do czytania "Głosu Ewangelijnego".

AAN MSZ 10483; OBN PTH R-12; Narzyński-Dzieje s. 151-152.

 

27. Remus Karol (1816-1880). Ksiądz ewangelicki, w latach 1854-1868 proboszcz i superintendent w Ostrowie Wlk. Od 1868 do 1876 pełnił funkcję zastępcy generalnego superintendenta Prus Wschodnich do spraw Mazur z siedzibą w Ełku. W czasie swego urzędowania chciał wprowadzić szereg zmian w Kościele Ewangelickim na Mazurach, m.in,: 1) mazurskie konferencje regionalne księży, które miały uświadomić im potrzeby polskich parafian, 2) popieranie młodego narybku na stanowiska polskich pastorów i naukę języka polskiego nie tylko na uniwersytecie królewieckim, lecz także w gimnazjach. Zamierzenia te wobec niechęci Konsystorza i obojętności innych księży nie zostały spełnione. Zmarł 12.09.1880 w Ełku.

Narzyński-Dzieje s. 162-154; Kammel-Die Muttersprache s. 159-187

 

28. Retkowski August (XX w.). Działacz mazurski, gromadkarz. Jako "biegły w Piśmie św." często prowadził zebrania gromadkarskie. Po I wojnie światowej sołtys wsi Wądzyń k/Działdowa.

GM 14/1924

 

29. Schrage Fryderyk Herman (1816 - po 1887). Ksiądz ewangelicki w Ostrymkole. Przeciwnik germanizacji. W lagach 1881-1885 prowadził kampanię za przywróceniem na Mazurach nauki szkolnej w języku polskim. Akcja ta mimo powołania specjalnej komisji ministerialnej nie przyniosła powadzenia.

Chojnacki-Sprawy s. 85-87 i 104-105

 

30. Schroeter Jan (XIX w.). Powroźnik ze Szczytna. Jeden z wielu na Mazurach gromadkarzy - bibliofilów: Członek Towarzystwa Chrześcijańskiego w Szczytnie. W latach 1848-1852 współdziałał przy wydaniu i rozprowadzaniu "Ewangelickiej domowej Postylli" J. Gossnera, przetłumaczonej przez - M. Dorsza.

RO 1959 s. 69

 

31. Stern Kurt (ur. 1889). Ksiądz ewangelicki ur. 14.04.1889 w Orłowie k/Nidzicy. Ordynowany w 1913, od 1926 do 1945 proboszcz w Nidzicy. Mimo że nie był narodowo zaangażowany, rozumiał potrzeby Mazurów mówiących po polsku i starał się zaspokoić ich potrzeby w tym względzie. W okresie tzw. ;,walki kościelnej", gdy hitlerowcy chcieli podporządkować sobie Kościół, za aktywną działalność był S. więziony (1937).

AON-akta parafii ew. w Nidzicy; KE 1971 s. 258

 

32. Surmiński Henryk Leopold (1809-1890). Ksiądz ewangelicki, proboszcz w Księżym Lasku k/Szczytna, później w Rozogach k/Szczytna. Współpracownik i przyjaciel Gizewiusza, przeciwnik germanizacji. Autor kilku wierszy religijnych drukowanych osobno (1860, 1882) lub w Kalendarzu Królewsko-Pruskim (1865-1872).

Chojnacki-Sprawy s. 241; SMW 5/1956

 

33. Teschner Ernst Teodor (1847 - po 1902). Ksiądz ewangelicki, ordynowany w 1874, proboszcz w Jeżach, Radziejach, Okartowie, Ełku i od 1898 w Olecku. Superintendent diecezji oleckiej. Jeden z niewielu księży doceniających wagę żywiołu polskiego w Kościele Ewangelickim na Mazurach. Na synodzie prowincjonalnym w 1899. w imieniu księży sprzeciwiających się germanizacji (w tym księży całej diecezji oleckiej) żądał rewizji całego kancjonału mazurskiego, aby był on bardziej przystępny dla Mazurów. Akcja ta zakończyła się niepowadzeniem.

Verhandlungen der neunten Provinzional-Synode fur Ostpreussen 1899. Koenigsberg 1900 s. 55-56, aneks 9; Chojnacki -Sprawy s. 153-154

 

34. Waliss Wilhelm (1868-1945). Rolnik z Wykna k/Nidzicy. Działacz mazurski, gromadkarz. Współpracownik R. Barcza i gromadkarskiej "Społeczności Chrześcijańskiej". Jeden z niewielu na Mazurach abonentów "Głosu Ewangelickiego". W latach 1937-1938 prowadził biblioteczkę polską. Zginął tragicznie 19.01.1945.

GE 10/1933; Wróblewski-Biblioteki s. 182

 

35. Wallesch (Waleś) Amalia (XX w.). Córka - Fryderyka W. z Uzdowa. W 1925 wraz z siostrą Emilią wstąpiła do warszawskiego diakonatu "Tabita". W latach trzydziestych działała religijnie i narodowo na terenie Górnego Śląska. W 1937 na prośbę Związku Mazurów przybyła do Działdowa, gdzie jako członkini Komitetu Ewangelijnego rozwijała działalność religijną i narodową wśród gromadkarzy działdowskich.

AAN.MSZ 10512; GM 35/1925; PE 311935; Małłek-Interludium s. 257 i nn

 

36. Wallesch (Waleś) Fryderyk (1855 -1934). Rolnik z Uzdowa k/Działdowa. Kaznodzieja gromadkarski, działacz mazurski. Regularnie odbywały się u niego zebrania religijne. Członek Mazurskiej Partii Ludowej (1898), jeden z pierwszych prenumeratorów "Mazura" (1906). Podczas plebiscytu, sam znajdując się już na terenie przyłączonym do Polski, odbywał podróże za kordon, gdzie agitował za Polską. Za swą działalność prześladowany przez Niemców. W sierpniu 1919 bojówki niemieckie napadły na jego dom, a w maju 1920 został wraz z innymi działaczami oczerniony w prasie niemieckiej, także gromadkarskiej. Znajdował się wśród działaczy witających 17.1.1919 przybyłe do Działdowa Wojsko Polskie. Zostaje pierwszym polskim sołtysem wsi Uzdowo. Jako jeden z pierwszych na Działdowszczyźnie odznaczony Krzyżem Zasługi. Po I wojnie światowej zmienił nazwisko na Waleś. Dzieci: Amalia, Emilia i Herman także działały religijnie i narodowo.

Mazur 36/1906 i z 4 IX 1919; AAN APB 1835; PE 3/1935; KM 1936 s. 103; E. Sukertowa-Biedrawina: Działdowszczyzna po Kongresie wersalskim. Komunikaty Mazursko-Warmińskie 2/1957 s, 71-81, Małłek-Interludium s. 18 i nn

 

37. Wellskop Martin (XX w.). Rolnik z Dużej Latany k/Szczytna. Kaznodzieja gromadkarski, działacz mazurski. W czasie akcji plebiscytowej był w swej wiosce mężem zaufania ruchu polskiego. Zaatakowany na łamach "Pakajaus Paslas" i "Ostdeutsche Nachrichten" mimo swych skarg (za pośrednictwem K. Jaroszyka) nie doczekał się wraz z S. Jakubczykiem satysfakcji (1920).

OBN PTH R-155; PP 28/1920; Ost. Nach. 71 i 7411920; AON-RELACJE

 

38. Wencek Karol (zm. 1958). Rolnik z Nataci Małej k/Nidzicy. Gromadkarz, działacz mazurski. Wraz z ojcem Wilhelmem W. działał w czasie akcji plebiscytowej (1919-1920). W czasie II wojny światowej współpracownik grupy Armii Krajowej działającej na terenie Mazur. Zmarł 11.01. w Nataci Małej.

OBN PTH R-155; Pan. Pół./1973

 

39. Wencek Wilhelm (XX-w.). Rolnik z Nataci Malej k/Nidzicy. Gromadkarz, działacz mazurski. Odbywały się u niego regularnie zebrania gromadkarskie. Podczas akcji plebiscytowej agitował za Polską i rozprowadzał otrzymywane od K. Jaroszyka numery "Mazura".

OBN PTH R-155

 

40. Weygl (XIX w.). Rolnik z Wałów k/Szczytna. Gromadkarz-bibliofil, członek gromadkarskiego Towarzystwa Chrześcijańskiego w Szczytnie. W latach 1846-1852 współdziałał przy wydaniu i rozprowadzaniu "Ewangelickiej domowej Postylli" J. Gossnera, przetłumaczonej przez M. Dorsza.

RO 1959 s. 69

41. Włócki Krystian (1859-1945). Rolnik z Krokowa k/Nidzicy. Gromadkarz, działacz mazurski, poeta ludowy tworzący w języku polskim. Odbywały się u niego regularnie zebrania religijne. Podczas akcji plebiscytowej rozprowadzał otrzymane od K. Jaroszyka numery "Mazura". Zmarł 11.05. w Krokowie.

OBN PTH R-155; KE 1975 s. 273-278; AON-AKTA PLEBISCYTOWE

 

42. Zapatka Adam (zm. przed 1939). Rolnik z Małych Lesin k/Szczytna. Gromadkarz, działacz mazurski. Brał czynny udział w akcji plebiscytowej (1919-1920). Członek Mazurskiej Partii Ludowej, uczestnik delegacji mazurskiej (jako przedstawiciel ewangelików-gromadkarzy) na konferencję pokojową do Paryża, gdzie domagał się wraz z innymi przyłączenia Mazur bez plebiscytu do Polski. Po powrocie aresztowany i zwolniony dopiero po interwencji marszałka Focha. Szykanowany i pobity przez bojówki niemieckie. Po plebiscycie brał udział w pracach Związku Polaków w Niemczech.

Oracki-Słownik s. 314; SWM 4/1959; K. Pentowski: Pamiętnik Mazura. Olsztyn 1959

 

UZUPEŁNIENIE

 

43. Bocian Gustaw - ojciec (XIX-XX w). Rolnik z Nowych Kiejkut k/Szczytna. Gromadkarz, działacz mazurski. Członek "Społeczności Chrześcijańskiej" i współpracownik R. Barcza na gruncie religijnym i narodowym (1928-1939). Synowie Gustaw i August byli także działaczami mazurskimi.

Wańkowicz - Na tropach s. 182-186

44. Bocian Gustaw - syn (1906-1937). Rolnik z Nowych Kiejkut k/Szczytna, działacz mazurski. W ramach "Społeczności Chrześcijańskiej" prowadził chór i zespół puzonistów (1928-1937). Zm. 22 VII w Nowych Kiejkutach.

GE 8/1937; Wańkowicz - Na tropach s. 182-188

 

 

 


Powrót do poprzedniej strony
Wydrukuj strone

(c) 2005 - Diecezja Mazurska KEA w RP - diec.mazurska@luteranie.pl