KARTKI MAZURSKIE

2006 LIPIEC-SIERPIEŃ Nr 7/8 (37/38) Rok VII
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie

 

Ewa Bażanowska

Motyw ukrzyżowania w twórczości Marca Chagalla na podstawie wybranych obrazów

 Zgodnie z zapowiedzią, publikujemy fragmenty pracy magisterskiej Ewy Bażanowskiej, absolwentki Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, napisanej w Katedrze Sztuk Pięknych pod kierunkiem dra Jacka Macieja Wojtkowskiego. Zakres podjętej problematyki autorka zaprezentowała we Wstępie i Zakończeniu swej pracy o Marcu Chagallu, które poniżej przedstawiamy.

Wstęp

Twórczość Marca Chagalla jest niezwykle popularna na całym świecie i ciągle zdobywa nowych zwolenników. Trudno nie ulec urokowi jego niezwykle barwnych, impulsywnych, pełnych muzyki i poezji prac. "Urzekająca jest malarska uroda tych wyobrażeń. Szkarłatna czerwień, chłodne róże i fiolety, szmaragdowa zieleń, nasycone błękity i kobalty, złote żółcienie mają intensywność i blask witrażowych szkieł. Brzmią głęboko i harmonijnie. W czasach, gdy tylekroć kwestionowano rację bytu malarstwa, Chagall tworzył dzieła zgodne ze starą zasadą, iż obraz powinien być przede wszystkim ucztą dla oka".

Oprócz wielu obrazów poświęconych scenom cyrkowym, przyrodzie, urodzie małych rosyjskich miasteczek i portretom zakochanych, Chagall stworzył też ogromną ilość dzieł o tematyce biblijnej, które wskazują na jego głęboką religijność i umiłowanie Słowa Bożego. Wielokrotnie pojawia się tam motyw ukrzyżowania, który obrazując podstawowy dogmat wiary w odkupieńczą śmierć Chrystusa jest tym samym jednym z najpopularniejszych motywów sztuki chrześcijańskiej.

Zastanawiające jest, dlaczego Chagall, który będąc praktykującym Żydem deklarował, że nigdy nie przeczytał Nowego Testamentu, jednocześnie czyni "ukrzyżowanie" głównym tematem kilku swoich obrazów, a na wielu innych, również tych o tematyce Starotestamentowej, jak choćby "Stworzenie ludzi", umieszcza ten właśnie motyw?

Celem tej pracy jest próba odpowiedzi na następujące pytania: dlaczego i w jakim kontekście żydowski artysta Marc Chagall posługuje się symbolem zaczerpniętym z ikonografii chrześcijańskiej; czy ukrzyżowany na obrazach Chagalla jest historycznym Jezusem z Nazaretu, a jeśli tak, to jaki jest stosunek artysty do tej postaci; czy i jakie wydarzenia historyczne oraz biograficzne stały się inspiracją do powstania obrazów o tematyce ukrzyżowania?

W języku polskim nie ukazało się do tej pory żadne opracowanie dotyczące tej dziedziny twórczości Chagalla. Większość pozycji opublikowano w języku jidysz, rosyjskim, francuskim, angielskim i niemieckim. Krótkie wzmianki znajdziemy między innymi w "Sztuce świata", niewielkich katalogach wydawanych przy okazji wystaw oraz albumach, w których teksty zwykle tłumaczone są z języka francuskiego lub niemieckiego, np.: "Chagall".

Warto zauważyć, że nawet znakomitą literacko autobiografię Chagalla "Moje życie" w języku polskim wydano dopiero w 2003 roku, podczas gdy jej pierwsze wydanie ukazało się już w 1931 roku w Paryżu.

Z uwagi na skąpą liczbę źródeł w języku polskim, przy pisaniu pracy korzystano głównie z literatury niemieckojęzycznej autorstwa Christopha Goldmanna Bild-Zeichen bei Marc Chagall oraz Horsta Kellera, Klausa Mayera i z artykułów w języku angielskim Zivy Amishai-Maisels, które ukazały się w piśmie Journal of Jewish Art. W pracy uwzględniono też cytaty (w wolnym przekładzie Anny Kulpy) z wierszy Chagalla wydanych w języku francuskim, które są niezwykle cennym komentarzem samego autora. Wszystkie cytaty biblijne pochodzą z Biblii wydanej przez Towarzystwo Biblijne w Polsce .

W pierwszym rozdziale została ukazana sylwetka artysty, jego życie i twórczość z uwzględnieniem przełomowych wydarzeń w jego biografii. W drugim rozdziale omówiono ogólne założenia judaizmu oraz jego szczególnej odmiany - chasydyzmu, którego Chagall był wyznawcą, co uwidacznia się w jego twórczości i pomaga lepiej zrozumieć jego przesłanie. W trzecim rozdziale przedstawiono główne nurty dziewiętnastowiecznego żydowskiego oświecenia oraz jego czołowych przedstawicieli, którzy poprzez swoją myśl i twórczość wpłynęli na zmianę postrzegania przez Żydów postaci Jezusa. W czwartym rozdziale opisano chronologicznie, zaczynając od szkiców pięć wybranych obrazów z motywem ukrzyżowania: "Dedykowany Chrystusowi" (1912 r.), "Białe ukrzyżowanie" (1938 r.), "Stworzenie ludzi" (1956-1958), "Exodus" (1952-1966), "Wojna" (1964-1966) i na podstawie wybranej literatury dokonano ich interpretacji.

 

Zakończenie

Twórczość Marca Chagalla, uważanego za jednego z najwybitniejszych malarzy dwudziestego wieku, była głęboko związana z żydowską tradycją. Symbole zaczerpnięte z judaizmu pojawiają się często na jego obrazach. Choć artysta wielokrotnie podkreślał, że nigdy nie przeczytał Nowego Testamentu, to na wielu swoich obrazach umieścił scenę ukrzyżowania - jeden z najpopularniejszych motywów sztuki chrześcijańskiej.

Temat "Motyw ukrzyżowania w twórczości Marca Chagalla na podstawie wybranych przykładów" zrealizowano w czterech rozdziałach. W pierwszym rozdziale ukazana została sylwetka artysty, jego życie i twórczość z uwzględnieniem przełomowych wydarzeń w jego biografii. W drugim rozdziale omówiono ogólne założenia judaizmu oraz jego szczególnej odmiany - chasydyzmu, którego Chagall był wyznawcą, co uwidacznia się w jego twórczości i pomaga lepiej zrozumieć jego przesłanie. W trzecim rozdziale przedstawiono główne nurty dziewiętnastowiecznego żydowskiego oświecenia (Haskali) oraz jego czołowych przedstawicieli, którzy poprzez swoją myśl i twórczość wpłynęli na zmianę postrzegania przez Żydów postaci Jezusa.
W czwartym rozdziale opisano chronologicznie, zaczynając od szkiców, pięć wybranych obrazów z motywem ukrzyżowania: "Dedykowany Chrystusowi" (1912), "Białe ukrzyżowanie" (1938), "Stworzenie ludzi" (1956-1958), "Exodus" (1952-1966), "Wojna" (1964-1966) i na podstawie wybranej literatury dokonano ich interpretacji.

Zebrany i przeanalizowany materiał pozwala na sformułowanie następujących wniosków: Na podjęcie chrystologicznego tematu przez wielu żydowskich artystów, w tym i Chagalla wpłynęło kształtowanie się w okresie Haskali nowego stanowiska wobec osoby Jezusa. Postać i dzieło Jeszuy z Nazaretu stały się powszechnie znane, dzięki żydowskim myślicielom i teologom, którzy podkreślając żydowską tożsamość Jezusa, przybliżyli Go szerokim kręgom żydowskiej elity intelektualnej oraz zainspirowali wielu artystów do przedstawienia jego wizerunków. Podobnie było w przypadku Chagalla.

Inspiracją do powstania obrazów z motywem ukrzyżowania stały się najpierw przeżycia z okresu dzieciństwa i młodości, gdy osobiście doświadczył antysemickich szykan (problemy w szkole, aresztowanie i pobyt petersburskim więzieniu), a także narastająca wówczas w Rosji i Europie nienawiść do Żydów podsycana fałszywymi doniesieniami o rzekomych mordach rytualnych dokonywanych przez Żydów na chrześcijańskich dzieciach (szeroko opisywanych w ówczesnej prasie), które doprowadziły do wybuchu fali pogromów ludności żydowskiej.

Później, przebywając już na emigracji w Paryżu, Chagall odczuł boleśnie atmosferę rodzącego się nazizmu i choć sam bezpieczny, nie mógł pogodzić się z myślą o prześladowaniach, zagładzie i śmierci, która dotknęła miliony Żydów w Europie.

Motyw ukrzyżowania - chrześcijański symbol niewinnej ofiary Jezusa - stał się dla Chagalla uniwersalnym symbolem tragicznego losu wszystkich żydowskich męczenników, którzy zginęli w czasie wojen i pogromów. Odrodzenie się Państwa Izrael w 1948 roku i związane z tym dramatyczne wydarzenia, szereg wojen, które musiał stoczyć naród żydowski w obronie swoich granic i alija (imigracja) tysięcy europejskich Żydów do Izraela, stały się ponownie inspiracją do powstania kolejnych prac o tematyce ukrzyżowania.

Ponieważ Chagall, będąc chasydem, uważał, że naczelną zasadą etyki jest tak postępować, aby to co nieludzkie, nie miało przyszłości, pragnął swoją twórczością zachęcać ludzi do pozytywnych zmian.

Obrazy Chagalla są częścią jego duchowego poselstwa, które czerpie z biblijnego przesłania. Protestując przeciw wszelkim przejawom zła i nienawiści rasowej, która zawsze pociąga za sobą śmierć niewinnych ofiar, Chagall wskazuje na jedyną metodę naprawy tego świata - poprzez nawrócenie do Boga, umiłowanie Jego Słowa i odkrycie w drugim człowieku brata.

Mimo powszechnie panującego przekonania, że twórczość Chagalla jest niezwykle popularna, a przez to też wnikliwie opisana, to w dostępnych publikacjach zwykle postrzegana jest raczej w kontekście jej walorów dekoracyjnych i poetyckich, natomiast często zupełnie pomijane jest przesłanie duchowe zawarte w jego pracach.

Na dokładne zbadanie i opisanie zasługują zapewne inne prace z motywem ukrzyżowania, np.: "Żółte ukrzyżowanie" (1943), "Upadek anioła" (1947), "Związanie Izaaka" (1956), "Zwątpienie" (1943), a także dzieło życia Chagalla "Message Biblique" - siedemnaście obrazów o tematyce biblijnej, z których pierwszy "Stworzenie ludzi" został opisany w tej pracy.

 



KARTKI MAZURSKIE, Lipiec-Sierpień 2006, Nr 7/8 (37/38) Rok VII. Red. E.K.
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego.
Adres: 10 - 026 Olsztyn, ul. Stare Miasto 1,
tel. + 48 89 527-22-45
Konto: PKO BP II/0 Olsztyn 93 1020 3541 0000 5002 0091 1180
http://diec.mazurska.luteranie.pl/pl/mte.html
http://www.mtew.prv.pl


Powrót do poprzedniej strony
Wydrukuj stronę

(c) 2006 - Diecezja Mazurska KEA w RP - diec.mazurska@luteranie.pl