KARTKI MAZURSKIE

2007 CZERWIEC Nr 6 (48) Rok VIII
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie

 

Wszystkie wiersze Tobiasza Stullicha

Sylwetkę mazurskiego poety ludowego Tobiasza Stullicha (1841-1908), który całe życie przeżył w rodzinnych Staczach w powiecie ełckim, przedstawiłem na stronach internetowych Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w dziale "Mazurskie życiorysy". Tekst zawierał nieznane dotychczas historykom literatury i regionalistom dane biograficzne o autorze i jego rodzinie. Jesienią zeszłego roku pocztą elektroniczną dotarła do mnie propozycja dr Małgorzaty Kameli z redakcji literackiej Polskiego Słownika Biograficznego, abym do tego wydawnictwa napisał biogram Tobiasza Stullicha o objętości 2-3 stron maszynopisu. Zgodziłem się na propozycję i pod koniec lutego skrótowy biogram napisałem. Redaktorka zaproponowała później, aby tekst uzupełnić o niektóre tytuły wierszy Tobiasza Stullicha (z podaniem roku i numeru czasopisma, w którym utwór był wydrukowany). Wtedy przypomniałem sobie, że z czasów, kiedy w bibliotece zbiorów specjalnych Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego czytałem mikrofilmy, zachowałem spis wszystkich drukowanych wierszy Tobiasza Stullicha. I właśnie ten spis przesłałem teraz do Krakowa. Stamtąd następnego dnia dr Małgorzata Kamela przysłała pocztą mailową list: "Szanowny Panie, bardzo dziękuję, ogromnie się cieszę, tak kompletnej kwerendy dawno nie miałam! Uzupełnimy wobec tego biogram o konkretne utwory według Pana zaleceń; w takich chwilach doceniam jednak internet, no i luteranów.pl, dzięki którym do Pana dotarłam".

Oczywiście, gdy biogram zostanie wydrukowany, znajdą się w nim tylko niektóre tytuły utworów. Pomyślałem więc, że warto cały spis tu zamieścić. Przecież w Olsztynie, choćby ze względu na Uniwersytet Warmińsko-Mazurski i środowisko humanistyczne, mazurska twórczość Tobiasza Stullicha może zainteresować naukowców i studentów. Sporządzony przeze mnie spis będzie ułatwieniem. Mam taką nadzieję tym bardziej, że Tobiasz Stullich należy do najciekawszych ludowych poetów mazurskich XIX wieku. Można go postawić obok Michała Kajki, z tym że talent Kajki rozwinął się dopiero w XX wieku.

Dodam tylko, czym jest "Polski Słownik Biograficzny"? Otóż jest to wydawnictwo wspólne Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności. Ukazuje się w Krakowie od roku 1935. Zawiera w czterdziestu trzech - jak dotąd - tomach, ułożone w porządku alfabetycznym życiorysy nieżyjących Polaków i obcokrajowców działających w Polsce, postaci pierwszoplanowych i mniej znanych, począwszy od Popiela, Piasta Kołodzieja i Mieszka I, skończywszy na znanych osobach zmarłych w roku 2000.

Erwin Kruk

 

I. Wiersze Tobiasza Stullicha w "Gazecie Leckiej" Marcina Gerssa:

1. *** [Pamięci "sławnego człowieka Jenczo"] (1884 nr 8) - wiersz bez tytułu, dołączony do korespondencji

2. "Pieśń wiosenna" (1884 nr 14)

3. "O trzech mężach w piecu ognistym" (1884 nr 19-22) - poemat w 3 odcinkach

4. "Na Świątki" (1884 nr 22) - 7 strof

5. *** [Jest jezioro na tym świecie] (1884 nr 31) - bez tytułu, przeciw pijaństwu

6. "Na święto żniw" (1884 nr 42), nutą: Pola już białe

7. "Na dzień urodzin redaktora Gazety Leckiej M. Gerssa i wydawcy kalendarza leckiego dnia 23 października 1884 r." (1884 nr 46) - 12 strof

8. "Na uroczystość urodzin Najjaśniejszego cesarza i króla Wilhelma I" (1885 nr 12). Ułożył Tobiasz Stullich wójt i członek rady kościelnej. Podług psalmu 89 w. 28, 29; psalmu 119, 14 do 16.

9. "Na święta zniwne" (1885 nr 41) - 9 strof

10. "Na dzień urodzin wydawcy kalendarza leckiego i redaktora Gazety Leckiej dnia 23. października 1885 r." (1885 nr 43) - 6 strof

11. "Na dzień urodzin Najjaśniejszego cesarza niemieckiego i króla pruskiego Wilhelma I dnia 22 marca 1887 r." (1887 nr 10) - 9 strof

12. "Na Wielkanoc" (1887 nr 15)

13. "Pieśń na święto żniw" (1887 nr 40)

14. "Na dzień urodziny dnia 23. października 1887 wydawcy Kalendarza Leckiego i Gazety Leckiej Pana M. Gerssa w Lecu" (1887 nr 43). Ułożył Tobiasz Stullich w Staczach d. 16 października

15. "Na Adwent" (1887 nr 49) nutą: Ślicznie świeci jutrznia z rana

16. "Na czas pokutny" (1888 nr 10) Na notę: O dusza wielka nabożna

17. "O śmierci Najjaśniejszego cesarza i króla Wilhelma I d. 9 marca 1888 r." (1888 nr 12) Na notę: Morgenroth!

18. "Życie wieśniaka" (1888 nr 21) - Pierwszy wers: "W każdej ja szczęśliwym porze..."

19. "Na dzień urodzin dnia 23. października 1888 r. szanownego pana Redaktora Gazety Leckiej i Wydawcy Kalendarza Pana M. Gerssa" (1888 nr 42)

20. "Jesień" (1888 nr 42)

21. "Pieśń na święta żniwne" (1888 nr 43), nutą: Pola już białe

22. "Pieśń na czas postny" (1889 nr 14), na notę: Ojcze nasz, któryś jest w niebie

23. "Pieśń na Wielki Piątek" (1889 nr 17)

 

II. Wiersze Tobiasza Stullicha w "Nowinach Szląskich" (od 1887 tytuł: "Nowiny"):

1. "Pieśń na święta żniwne według psalmu 10go" (1885 nr 40)

2. "Zmartwychwstanie i sąd" (1886 nr 34) - ułożył podług "Berlińskich Głosów Ewangelickich" T. Stullich w Staczach w powiecie łeckim / Prusy Wschodnie

3. "Pieśń na święto żniwne" (1886 nr 40) - Podług psalmu 104-go ułożył Tobiasz Stullich w Staczach (w powiecie łeckim w Wsch. Prusach), na nutę "Tobie nieśmiertelny Panie" - 11 strof

4. "Na Adwent" (1886 nr 50) - 10 strof

5. "Życzenia na rok Pański 1887 w dzień jubileuszu ośmdziesięcioletniej służb wojskowej Najjaśniejszego Kóla i Cesarza Wilhelma I-go" (1886 nr 53)

6. "Na Nowy Rok" (1886 nr 53) ułożył Tobiasz Stullich w Staczach (tu z podpisem, ale wraz z w/w wierszem w ramce - zajmuje całą pierwszą stronę)

7. "Pieśń na lato" ("Nowiny" 1888 nr 28)

8. "Pieśń na święto żniwne" (N 1888 nr 39)

9. "Na Adwent" (1888 nr 49)

10. "Na dzień urodzin Najjaśniejszego Cesarza niemieckiego i Króla pruskiego Wilhelma II, 27 stycznia 1889" (1889 nr 4)

11. "Pieśń o wychowaniu dziatek" (1889 nr 9)

12. "Pieśń na Wielki Piątek" (1889 nr 15)

13. "Pieśń o Zmartwychwstaniu Pana Jezusa" (1889 nr 16)

14. "Pieśń żniwna w roku 1889" (1889 nr 39)

15. "Dziatki na Gody" (1889 nr 52)

16. "Na Wielki Piątek" (1890 nr 14)

17. "Na Wielkanoc" (1890 nr 14)

18. "Na zakończenie siewu" (1890 nr 20)

19. "Pieśń na Świątki" (1891 nr 21)

oraz "Rozwiązanie zagadywek", przez T. Stullicha rymowane, m.in. rozwiązanie zagadywki "język" ("Nowiny" 1889 nr 14)

 

III. Poematy Tobiasza Stullicha w rocznikach "Kalendarza Królewsko-Pruskiego Ewangelickiego" Marcina Gerssa:

1. "O rzece pożytecznej" (1885)

2. "O śmierci Najjaśniejszego cesarza i króla Wilhelma I" (1889)

3. "Na dzień urodzin dnia 23 października 1888 Redaktora Gazety Leckiej i Wydawcy Kalendarza Leckiego M. Gerssa w Lecu" (1888)

4. "Poemat na dzień urodzin dnia 23 października 1889 roku sędziwego i sławnego Redaktora "Gazety Leckiej" i wydawcy "Kalendarza Leckiego" pana Marcina Gerssa w Lecu, który dnia tego, roku 1889, 81 lat wieku swego skończył" (1891)

5. "Miłujcie nieprzyjacioły wasze" (1892)

Wypisał i zestawił: E. Kruk

 

Tablica pamięci w Jabłonce koło Nidzicy

Na cmentarzu ewangelickim z końca XIX wieku w Jabłonce koło Nidzicy w ostatni dzień maja br. odsłonięto tablicę upamiętniającą pochowanych tu dawnych mieszkańców wsi. Nie pierwsza to taka uroczystość w powiecie nidzickim. Jak wcześniej w Olszewie, Wólce Orłowskiej, Nataci Małej i Koniuszynie, gdzie już dwa lata wcześniej uporządkowano zapomniane i zarośnięte tereny dawnych cmentarzy i umieszczono tablice pamięci z fragmentami wierszy Erwina Kruka, również ten cmentarz uprzątnęła młodzież z Zespołu Szkół nr 2 w Nidzicy. Tym razem do pedagogów i uczniów dołączyli członkowie Towarzystwa Rozwoju Okolic Omulewa "Razem dla Wszystkich" z Jabłonki i pozostałych wsi nad jeziorem Omulew. Podobnie jak przedstawiciele powiatowych władz samorządowych i nadleśniczowie, wzięli oni też udział w tym święcie pamięci. Gościem honorowym uroczystości z udziałem księży katolickich i ewangelickich był mazurski poeta i literat Erwin Kruk, który, warto wspomnieć, urodził się w Dobrzyniu koło Nidzicy. Fragment jego wiersza "Zapatrzenie" został wyryty na odsłoniętej tablicy: "Gdy tutaj wracam, / drogi jeszcze są, /Ale to jedyny, odchodzący z pamięci, / Ślad po tych co odeszli / W przejrzystość istnienia."

Tablicę pamięci poświęcili ks. Roland Zagóra, proboszcz parafii ewangelickiej w Nidzicy, oraz ks. Piotr Starzec, proboszcz parafii katolickiej w Łynie. Cała uroczystość - odsłonięcie i poświęcenie tablicy z udziałem szkolnych wokalistów i recytatorów z Nidzicy - była zwieńczeniem projektu, realizowanego od paru lat i sponsorowanego przez Fundusz Wspierania Wsi. Pamiątkowy głaz i tablicę przekazali Karol Dąbrowski z Wólki Orłowskiej i Roman Nowakowski z Kisin.

Następnie Mirosława Kozuba, prezes Towarzystwa Rozwoju Okolic Omulewa, i Piotr Ziemski, sołtys Jabłonki, zaprosili gości do obejrzenia wystawy pt. "Z biegiem czasu" do miejscowej świetlicy, znajdującej się pośrodku wsi. Świetlica powstała w opustoszałym budynku dzięki aktywności kobiet ze stowarzyszenia, a impulsem do jej powstania była organizacja wystawy, na której zgromadzono podarowane i pożyczone przez dawnych i obecnych mieszkańców wsi i przyjaciół zdjęcia, mapy i przedmioty codziennego użytku.

 

Czy będzie u nas "Rok Michała Kajki"?

W miejscowości Ogródek, należącej teraz do gminy Orzysz w powiecie piskim, jest Muzeum Michała Kajki. Ten najwybitniejszy mazurski poeta ludowy urodził się 27 września 1858 w Skomacku Wielkim w powiecie ełckim , a zmarł 22 września 1940 w Orzyszu. Pochowany został na cmentarzu w Ogródku. W 1883 roku ożenił się z pochodzącą z Ogródka Wilhelminą Karaś. Wkrótce nabył w tej wsi 6 ha ziemi i w 1886 roku postawił dom z zabudowaniami gospodarczymi. Z zawodu cieśla i murarz, budował domy w całej okolicy jako znany i ceniony fachowiec.

W 1958 roku, z okazji setnej rocznicy urodzin Michała Kajki, został ogłoszony Rok Michała Kajki na Warmii i Mazurach. Dzięki licznym inicjatywom i wydawnictwom spopularyzowano wówczas twórczość mazurskiego poety, zarówno w regionie jak i w kraju. W 1968 roku, w 110 rocznicę urodzin poety, w domu, który zbudował i w którym mieszkał ponad pół wieku, otwarto skromne Muzeum Michała Kajki. Ma ono charakter biograficzny. Na urządzonej w muzeum wystawie pokazuje się w sposób chronologiczny koleje życia, działalności i twórczości poety. Wyeksponowano kancjonały, kalendarze i czasopisma, które Kajka czytał i w których drukował swoje utwory. Znajdują się tu ponadto kopie rękopisów i książkowe wydania jego wierszy. Całość wystawy uzupełniają oryginalne meble Kajki i eksponaty sztuki ludowej. Ważną część wystawy stanowią narzędzia ciesielskie będące niegdyś własnością Kajki.

W dniu 9 czerwca br. byłem w Ogródku - jako jeden z jurorów Ogólnopolskiego Konkursu Poetyckiego im. Michała Kajki, który tego dnia został rozstrzygnięty. Na konkurs, który odbył się po raz trzeci, w dwóch kategoriach (dla młodzieży i dla dorosłych), ogółem nadesłano 1320 wierszy z całego kraju. Jego wyniki podała już prasa. Oczywiście, jak można było przypuszczać, konkursowe wiersze miały bardzo luźny związek z patronem nagrody. Ujawniały jednak współczesną wrażliwość i kulturę literacką tych, którzy piszą. Dla organizatorów natomiast, czyli dla Domu Kultury w Orzyszu i Muzeum Michała Kajki w Ogródku, żywe zainteresowanie konkursem jest rodzajem promocji zarówno ludowego poety mazurskiego jak i okolic, w których obie placówki działają.

Od września 2000 roku Muzeum Michała Kajki w Ogródku jest oddziałem Muzeum K. I. Gałczyńskiego w Praniu, podległym Radzie Powiatu w Piszu. Administracyjna jedność nie jest w stanie ukryć różnic lub je przysłonić. Pranie, które leży opodal szlaku Wielkich Jezior Mazurskich, tętni w letnie miesiące życiem. Poetyckie słowo Gałczyńskiego prowadzi turystów na Mazury. A sama leśniczówka Pranie, gdzie organizuje się w letnie miesiące wiele imprez, jest przystankiem i dla artystów, i dla turystów. Tymczasem Ogródek znajduje się poza szlakiem, na uboczu.

Nie jest łatwo tu dotrzeć. Kiedy z Olsztyna jechałem do Ogródka, musiałem dotrzeć pociągiem do Ełku. Stamtąd zaś umówiony samochód zabrał mnie do Ogródka i placówki muzealnej, którą od ćwierćwiecza opiekuje się Elżbieta Nieszczerzewska. W Ogródku nadarzyła się okazja, by porozmawiać także z burmistrzem Orzysza Janem Aleszczykiem i dyrektorką Domu Kultury w Orzyszu Beatą Szymankiewicz. To dzięki nim organizuje się Ogólnopolski Konkurs Poetycki, a uroczystość wręczenia nagród, połączona z innymi imprezami artystycznym, odbywa się zazwyczaj w Ogródku we wrześniu, a więc w miesiącu, w którym przypada data urodzin i data śmierci mazurskiego poety. Dotychczasowe formy działalności kulturalnej w gminie i w placówce muzealnej nie wystarczają. Burmistrz Orzysza zastanawiał się też nad tym, czy nie byłoby lepiej, gdyby muzeum w Ogródku nie było oddziałem Prania, ale podlegało jedynie orzyskiej gminie. Beata Szymankiewicz powiedziała mi, że Orzysz zwrócił się do władz samorządowych województwa warmińsko-mazurskiego w Olsztynie z propozycją, aby te ogłosiły rok przyszły - w którym przypada 150. rocznica urodzin mazurskiego poety - "Rokiem Michała Kajki". Urząd Marszałkowski zapewniał wnioskodawców, że w celu omówienia projektu zaprosi inicjatorów do Olsztyna. Na razie czekają i mają wciąż nadzieję, że "Rok Michała Kajki" to świetna okazja do powszechniejszego zainteresowania mieszkańców regionu historią Mazur i Mazurów, twórczością ludową i tym wszystkim, co jest podglebiem współczesnej kultury.

E. K.

 

Zapowiedź nabożeństwa dziękczynnego w Olsztynie z okazji 50 lat ordynacji ks. konsen. Franciszka Dudy

W czwartek 12 lipca 2007 roku o godz. 12,00 w ewangelickim kościele Chrystusa Zbawiciela w Olsztynie odbędzie się uroczyste nabożeństwo dziękczynne, poświęcone obchodom 50-lecia ordynacji emerytowanego proboszcza tutejszej parafii - ks. konseniora Franciszka Dudy. Swoją obecność na jubileuszowym nabożeństwie zapowiedział już Biskup Kościoła, ks. Janusz Jagucki.

Ks. Franciszek Duda należy do tych nielicznych duchownych, którzy służbę kościelną pełnili w Diecezji Mazurskiej przez dziesięciolecia - od pierwszego po ostatni dzień. Tuż po ukończeniu studiów teologicznych, ordynowany był w dniu 14 lipca 1957 roku w Ostródzie przez ówczesnego zwierzchnika Kościoła ks. bp. Karola Kotulę, któremu w czasie tej uroczystości asystowali seniorzy: ks. Edmund Friszke z Diecezji Mazurskiej oraz ks. Adam Wegert z Diecezji Cieszyńskiej.

Pierwszą placówką, do której młody ksiądz został skierowany, była parafia w Dąbrównie wraz ze stacjami kaznodziejskimi m.in. w Lipowie i Glaznotach. Dwa lata później ks.Franciszkowi Dudzie przypadły obowiązki administratora parafii w Ostródzie, a wraz z nimi rozleglejszy teren działania: wśród wielu stacji, do których dojeżdżał, były tak odległe, jak Miłomłyn, Iława i Biskupiec Pomorski. W maju 1968 roku został przez władze kościelne mianowany administratorem parafii w Olsztynie.

W niedzielę 16 listopada 1969 roku odbyły się trzecie w okresie powojennym wybory proboszcza parafii w Olsztynie. Po nabożeństwie, na zgromadzeniu parafialnym, któremu z polecenia Seniora przewodniczył ks. Jerzy Otello z Nidzicy, przeprowadzono wybory. "Olbrzymią większością głosów, przy trzech głosach przeciwnych, wybrano proboszczem ks. Franciszka Dudę z Ostródy, od ponad roku administratora tej parafii. Długo czekał na przeprowadzkę. Dopiero 27 września 1970 roku w olsztyńskiej parafii odbyła się długo oczekiwana uroczystość instalacji proboszcza ks. Franciszka Dudy. Instalacji dokonał ks. sen. Paweł Kubiczek w asyście ks. konsen. Henryka Zalewskiego oraz ks. Gustawa Brody, byłego proboszcza instalowanego. Kazanie wygłosił ks. Franciszek Duda. Wspominał on o poprzednich proboszczach, ks. Edmundzie Friszke i ks. Ottonie Wittenbergu, którzy zostali we wdzięcznej pamięci zboru i jego obecnego proboszcza. Miejscowy chór wzbogacił uroczystość pieśnią i muzyką.

Na zgromadzeniu diecezjalnym w Olsztynie 7 marca 1971 roku ks. Franciszek Duda został wybrany konseniorem, "gdyż dotychczasowy konsenior, ks. H. Zalewski, przeszedł w stan spoczynku." Był proboszczem parafii ewangelickiej w Olsztynie aż do dnia 27 kwietnia 1997 roku, kiedy Naczelna Rada Kościoła podjęła uchwałę: przenieść ks. prob. Franciszka Dudę w stan spoczynku i wyrazić mu podziękowanie za pełnioną służbę. Stało się tak z powodu niedomagań zdrowotnych. Już w 1988 roku przez dłuższy czas przebywał w szpitalu i potem pozostawał pod opieką lekarzy. Biorąc pod uwagę stan zdrowia ks.kons. Franciszka Dudy, prob. PEA w Olsztynie, władze kościelne, chcąc odciążyć go od nadmiaru prac, z dniem 31 grudnia 1988 roku zwolniły z administrowania stacjami kaznodziejskimi w Pasłęku, Morągu, Łęgutach i Olsztynku. Jakkolwiek w następnych latach stan zdrowia się poprawił, to nie wrócił już do pełni sił.

Z olsztyńską parafią związał się na stałe, pełniąc tu swą służbę aż do wiosny 1997 roku. Tamtego też roku, w sobotę 26 lipca, w kościele ewangelickim w Olsztynie odbyły się uroczystości religijne z okazji 40-lecia ordynacji i przejścia w stan spoczynku ks. konsen. Franciszka Dudy. Z upoważnienia Biskupa Kościoła ks. Jana Szarka, uroczystościom przewodził biskup Diecezji Mazurskiej a zarazem nowy - czwarty w powojennych dziejach - proboszcz parafii w Olsztynie ks. bp Rudolf Bażanowski, który wraz księdzem Jubilatem - w asyście ks. Tadeusza Konika z Wisły i ks. Piotra Mendrocha z Mrągowa - sprawował liturgię Słowa. Nabożeństwo ubogacił miejscowy chór, który pod batutą p. Andrzeja Kwahsa wykonał pieśni: "Z tobą Bóg", "Spójrz, Panie" oraz "Duszo, nie lękaj się". Współbrzmiały one podczas tej uroczystości dziękczynnej z pieśniami zboru: "Aż dotąd mnie prowadził Bóg", "Pan Bóg jest obecny" i "Gwiazdą w mych ciemnościach". Jubilat wygłosił kazanie, oparte na ostatnich wersetach Psalmu 66: Błogosławiony Bóg,który nie odrzucił modlitwy mojej i nie odmówił mi swej łaski.

Na emeryturze, dopóki starczało zdrowia i sił, ks. Franciszek Duda brał udział w życiu parafii i środowiska ewangelickiego. M.in. był w gronie 27 członków-założycieli Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w kwietniu 1999 roku. Później zamieszkał przez pewien czas w Mikołajkach, w tamtejszym domu "Arka". Obecnie jest pensjonariuszem domu opieki "Laurentius" w Olsztynie.

 

 


KARTKI MAZURSKIE, 2007 CZERWIEC Nr 6 (48) Rok VIII. Red. E.K.
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego.
Adres: 10 - 026 Olsztyn, ul. Stare Miasto 1,
tel. + 48 89 527-22-45
Konto: PKO BP II/0 Olsztyn 93 1020 3541 0000 5002 0091 1180
http://diec.mazurska.luteranie.pl/pl/mte.html
http://www.mtew.prv.pl


Powrót do poprzedniej strony
Wydrukuj stronę

(c) 2007.06.28 - Diecezja Mazurska KEA w RP - olsztyn@luteranie.pl