KARTKI MAZURSKIE

2008 Kwiecień Nr 4 (58) Rok IX
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego w Olsztynie

 

Kobiety w służbie Kościoła na Mazurach


Kreśląc sylwetki duchownych Diecezji Mazurskiej w latach 1945 - 2000, wspominałem, że na opracowanie czekają sylwetki kobiet - instruktorek, katechetek, diakonis oraz absolwentek teologii wprowadzonych w urząd nauczania kościelnego w Kościele ewangelicko-augsburskim. Ich rola w poszczególnych parafiach mazurskich była nie do przecenienia, dane jednak o nich, zwłaszcza w materiałach z lat dawniejszych, są nader skromne. Z tego względu ten przegląd ma charakter szkicowy.

Jak się dowiedziałem z artykułów Aliny Janowskiej, kronikarki warszawskiej parafii ewangelickiej św. Trójcy, początki powojennej pomocy, także dla Diecezji Mazurskiej, były związane z istnieniem już przed wojną Zgromadzenia Sióstr Diakonatu warszawskiego "Tabita" oraz funkcjonowania Szpitala Ewangelickiego w Warszawie, w którym diakonise pracowały jako pielęgniarki. Po wojnie, ze względu na olbrzymie potrzeby środowisk ewangelickich, wiele sióstr rozjechało się po całym kraju. M.in. na zlecenie władz kościelnych i biskupa Jana Szerudy, siostry Nanny i Ingeborga Uggla pracowały w instytucjach zborowych na Mazurach i na Śląsku.

W dokumentach archiwalnych, dotyczących pierwszych lat po wojnie na Mazurach, nie ma danych, które pozwoliłyby ustalić, w jakich ta pomoc odbywała się miejscowościach. Zanim siostry Uglla ponownie zjawiły się na Mazurach, zajęte były pracą w skolimowskiej "Tabicie", gdzie powstaje dom opieki dla dorosłych i dom sierot. Odbywały się tam też turnusy kolonijne, które obok innych diakonis prowadziły siostry Nanny i Ingeborga Uggla. Trudno jednakowoż liczyć na wspomnienia, szczególnie sięgające dawnych lat, kiedy obecność pracownic Kościoła wypełniała pewną lukę w życiu religijnym i społecznym Mazur, gdyż duchownych było wówczas bardzo mało, a każdy z nich sprawował opiekę duszpasterską w kilku parafiach, filiałach i stacjach kaznodziejskich.

Po wojnie wiele pomocnic Kościoła zajmowało się pracą opiekuńczo-charytatywną. Dokładnie ich funkcji nie określano. Niekiedy pojawił się zapis: "siostra", innym razem "nauczycielka", "pielęgniarka", "instruktorka". Ze szczątkowych informacji, jakie się zachowały w archiwum diecezjalnym, trudno ułożyć spójną całość.

Niewątpliwie jedną z pierwszych kobiet, które po roku 1945 stawiły się do pracy kościelnej w Diecezji Mazurskiej była Irena Gollerówna , znana później pod nazwiskiem: Heintze . Warto podkreślić, że obok Gerwinówny (która zmarła młodo) należała ona do tych dwóch kobiet, które przed II wojną światową ukończyły studia teologii ewangelickiej na Uniwersytecie Warszawskim, przełamując ówczesną tradycję, według której teologami byli wyłącznie mężczyźni. O jej obecności na Mazurach informował ks. sen. Edmund Friszke w piśmie do Konsystorza z dnia 8 stycznia 1948 r. Wymieniając pomocników kościelnych, w parafii Mańki w pow. ostródzkim, senior wyszczególnił filiał w Biesalu, gdzie posługę kościelną pełniła "p. Kand. Teol. Irena Gollerówna". Służyła ona pomocą środowisku ewangelickiemu w Biesalu już wcześniej, przynajmniej od 1947 r. W materiałach archiwalnych Diecezji Mazurskiej zachowała się prośba sen. Friszkego o urlop 5-6 tygodni. Urlop planował od 5 lipca 1947 r. Pod jego nieobecność w parafii olsztyńskiej, jak wyjaśniał w piśmie do Konsystorza, "nabożeństwa będą odprawiać księża szwedzcy przy pomocy tłomaczki p. Ireny Gollerówny".

Jak długo ta absolwentka teologii przebywała na Mazurach i kiedy przeniosła się do Warszawy- tego z zachowanych dokumentów trudno się dowiedzieć. W 1961 r. - już jako Irena Heintze - została redaktorem naczelnym czasopisma "Zwiastun", które powstało w miejsce dotychczasowej "Strażnicy Ewangelicznej". Redaktorem technicznym została później mgr Ewa Otello, która 7 maja 1967 r. była wprowadzona w Nidzicy przez ks. seniora Pawła Kubiczka w urząd nauczania kościelnego. Od czasu do czasu służyła ona pomocą w pracy kościelnej w Diecezji Mazurskiej, pozostając jednak nadal na swoim dotychczasowym stanowisku w Warszawie. Po przejściu Ireny Heintze na emeryturę, z czasem Ewa Otello-Wiśniewska została redaktorem naczelnym "Zwiastuna". Jakkolwiek ze względu na wiek i wynikające stąd doświadczenie życiowe, początki pracy Ireny Heintze i Ewy Otello-Wiśniewskiej przebiegały w różnych epokach, to po latach spotkało je to samo wyróżnienie. Otóż w związku z jubileuszem 140-lecia oficjalnego pisma kościelnego "Zwiastun Ewangelicki" - założonego w Warszawie przez ks. Leopolda Otto, a następnie odrodzonego w końcu XIX-wieku przez ks. bp Juliusza Bursche (Warszawa) oraz ks. dr Aleksandra Schoeneicha (Lublin) - gdy ustanowiono Nagrodę im. ks. Leopolda Otto, to w 2002 r. laureatkami tego wyróżnienia w kategorii działalność na rzecz Kościoła i mediów zostały: Irena Heintze i Ewa Otello-Wiśniewska .

Jedną z pierwszych pomocnic kościelnych na Mazurach w czasie, gdy organizowano życie religijne, była Emilia Domke. Jak poinformował "Zwiastun" (1966 nr 11), dnia 30 marca 1966 r. zmarła Emilia Domke, nauczycielka szkoły w Baranowie. Przeżyła 65 lat. Przed 1939 r. pracowała w szkolnictwie w Łodzi. Od 1945 r. podjęła pracę w Sorkwitach, gdzie parafię organizował ks. Alfred Jagucki i gdzie przez pewien czas była kierowniczką Domu Opieki dla Dorosłych. Oprócz niej, w Sorkwitach w tym czasie służyła pomocą i opieką prawdziwa diakonisa. Jak w swej książce wspomnieniowej napisał ks. dr Alfred Jagucki ("Mazurskie dole i niedole, s. 72-73): "Opiekę nad pensjonariuszami objęła mazurska diakonisa Maria Kolecka, mająca duże doświadczenie zawodowe. Chodziła zawsze w diakonackim czepku." I dalej: "Największym wkładem, aby dom mógł funkcjonować, była ofiarna praca kierownika Samulowicza i diakonisy siostry Koleckiej." Również wspomnienie pośmiertne o mazurskiej diakonisie, zatytułowane "A gdy ci przyjdzie wynijść stąd", napisał organizator parafii w Sorkwitach ks. Alfred Jagucki (Zwiastun (1961 nr 13).

Jakkolwiek już w latach czterdziestych siostry Nanny i Ingeborga Uggla udzielały się w pracy kościelnej na Mazurach, to w dokumentach diecezjalnych ich obecność zanotowano została dopiero w początkach lat pięćdziesiątych. Należały do osób zasłużonych w pracy diakonackiej. Szły tam, gdzie kierowały je władze kościoła i macierzyste Zgromadzenie Sióstr Diakonatu warszawskiego "Tabita". Na Mazurach, jak wynika z dokumentów archiwalnych, zajmowane przez nie funkcje określano jako "instruktorki szkółek niedzielnych", a rzadziej jako "Siostry". M. in. na początku 1952 r. pracowały w Wydminach. W maju 1952 r. skierowano tam s. Dorotę Gnidziankę do pomocy ks. E. Sauterowi, a siostry Uggla skierowano do Szczytna i do pracy w sąsiednich parafiach. Potem wykonywały swoją pracę w Mrągowie. Tam, jak czytamy w dokumentach Kościoła, "przydziela się Siostry do pomocy ks. Hintzowi z miejscem zamieszkania w Orzyszu dla obsługi zborów w Orzyszu, Okartowie i Ełku". W roku 1953 siostra diakonisa Monika Gerke została delegowana do pomocy ks. diak. Szajerowi w Morągu i Pasłęku. Mieszkała w Morągu, ale w maju 1953 roku została skierowana do parafii w Rynie. Inną diakonisę, siostrę Dorotę Gnidziankę, skierowano z początkiem października 1953 r. z Wydmin do Węgorzewa. Diakonisa siostra Eryka Podlesz , która do lipca 1954 r. pracowała w Kobułtach, została z dniem 31 sierpnia tego roku zwolniona z tej placówki, a Konsystorz, jak czytamy w materiałach archiwalnych, "poleca jej udać się do swego Domu Macierzystego w Dzięgielowie". Poza tym w materiałach Diecezji Mazurskiej przewija się siostra diakonisa Stanisława (brak nazwiska), która w pracy parafialnej pomagała ewangeliście Ottonowi Hintzowi w Orzyszu.

Od początku lat sześćdziesiątych w Diecezji Mazurskiej podejmowały pracę absolwentki Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Jedną z pierwszych była diakon Emilia Grochal . Urodziła się 12 października 1939 r. w Wiśle jako córka rodziny Pilich. Ukończyła teologię ewangelicką ChAT. Żona ks. Wiesława Grochala. W roku szkolnym 1961/62 była katechetką w Szczytnie. Dnia 15 grudnia 1963 r. została wprowadzona w Szczytnie w urząd diakona. W latach 1962-1966 pracowała w parafii w Nawiadach. Później skierowano ją do pracy kościelnej w Bytomiu. Jak wspominał ks. Alfred Jagucki w książce "Mazurskie dole i niedole", była "bardzo rzetelną w swej pracy". "Przypominam sobie - napisał - że pewnej niedzieli, gdy było bardzo zimno i padał deszcz, ona nie dała się powstrzymać i pojechała do Trelkowa. Ludzie byli przekonani, że ze względu na złą pogodę nikt nie przyjedzie i nabożeństwa nie będzie."

Dnia 4 października 1964 r. w Mrągowie wprowadzona została w urząd nauczania kościelnego mgr teologii Joanna Kern . Uroczystość wprowadzenia, której dokonał senior diecezji ks. Edward Busse, odbyła się w Mrągowie, gdzie mgr Joanna Kern pracowała już wcześniej.

Przez dłuższy czas z Diecezją Mazurską związana była diakon Halina Radacz z domu Płoszek, urodzona 12 sierpnia 1958 r. w Gdańsku, ordynowana na diakona 25 stycznia 1987 r. Początkowo jako katechetka pracowała w parafiach w Gdańsku, a potem w Działdowie, najdłużej zaś w filiale w Olsztynku, pełniąc jednocześnie funkcję katechetki diecezjalnej Diecezji Mazurskiej. Teraz w Żyrardowie od września 1998 r. do chwili obecnej prowadzi służbę duszpasterską. Od tego samego czasu, z ramienia Polskiej Rady Ekumenicznej, jest zatrudniona w redakcji ekumenicznej Telewizji Polskiej (TVP 2).

Jak dotychczas, ostatnią osobą na stanowisku diakona w Diecezji Mazurskiej była mgr teologii Renata Wencławska-Pitruska , urodzona w rodzinie mazurskiej we Frąknowie koło Nidzicy. Była żoną zmarłego tragicznie śp. ks. Ryszarda Pitruskiego (1966-2007), proboszcza Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Ostródzie. Oboje poznali się na studiach. Ich ślub odbył się 16 września 1989 r. w Nidzicy, a udzielił go tamtejszy proboszcz, ks. Jerzy Otello. Mgr Renata Wencławska-Pitruska służbę kościelną sprawowała w parafii ostródzkiej i jej filiałach. Po śmierci męża, w związku ze skierowaniem do parafii w Ostródzie wikariusza, Konsystorz "postanowił uznać stanowisko diakona za zamknięte z dniem 1 września 2007 r. Konsystorz wyraża tym samym podziękowanie diakon Renacie Wencławskiej-Pitruskiej za wykonaną na tym stanowisku służbę." (Zwiastun Ewangelicki" 2007 nr 190).

Prezentując szkicowo te, a nie inne sylwetki, miałem na względzie osoby delegowane do pracy na Mazurach. Być może, nie dotarłem do wszystkich źródeł. Niektóre postaci mogłem pominąć. Pominąłem zatem, godną opracowania, działalność osób świeckich, które wychodząc naprzeciw potrzebom parafii, niejednokrotnie prowadziły zajęcia w "szkółkach niedzielnych", organizowały pracę chórów parafialnych bądź pełniły funkcje organistek, a także udzielały się w pracy charytatywnej. Wśród tych osób częstokroć ważną rolę odgrywały niektóre pastorowe, a także panie działające aktywnie w radach parafialnych.

Erwin Kruk

 

150-lecie urodzin Michała Kajki


Przed rokiem, kiedy w czerwcu byłem w Ogródku, postawiłem pytanie, czy rok 2008 będzie mazurskim rokiem Michała Kajki? Michał Kajka urodził się 27 września 1858 w Skomacku Wielkim w powiecie ełckim, a zmarł 22 września 1940 w Orzyszu. Pochowany został na cmentarzu w Ogródku. W 1883 roku ożenił się z pochodzącą z Ogródka Wilhelminą Karaś. Wkrótce nabył w tej wsi 6 ha ziemi i w 1886 roku postawił dom z zabudowaniami gospodarczymi. Teraz jego dom jest siedzibą muzeum. W tym zaś roku mija 150 lat od urodzin pieśniarza mazurskiego.

W gminie Orzysz, która miała projekt uhonorowania mazurskiego poety ludowego w całym regionie, czekano na decyzję Urzędu Marszałkowskiego w Olsztynie. W "Kartkach Mazurskich" pisałem o tych przygotowaniach. Złożone propozycje długo czekały na odpowiedź. Wreszcie okazało się, że 150 rocznica urodzin Michała Kajki nie jest dla naszego województwa warmińsko-mazurskiego taka ważna, aby wszyscy mieszkańcy regionu dowiedzieli się więcej o życiu i twórczości Michała Kajki. Skoro tak, to gmina Orzysz musiała sama zająć się tym, by pamięć o Mazurach i mazurskiej twórczości była choć po części żywa.

Pięćdziesiąt lat temu było inaczej. W 1958 roku, z okazji setnej rocznicy urodzin Michała Kajki, został ogłoszony Rok Michała Kajki na Warmii i Mazurach. Dzięki licznym inicjatywom i wydawnictwom spopularyzowano wówczas twórczość mazurskiego poety, zarówno w regionie jak i w kraju. Wielka była tu zasługa organizatora uroczystości, dr. Władysława Gębika, animatora ówczesnego środowiska literackiego w Olsztynie.

W 1968 roku, w 110 rocznicę urodzin poety, w domu, który zbudował i w którym mieszkał ponad pół wieku, otwarto skromne Muzeum Michała Kajki. Ma ono charakter biograficzny. Na urządzonej w muzeum wystawie pokazuje się w sposób chronologiczny koleje życia, działalności i twórczości poety. Wyeksponowano kancjonały, kalendarze i czasopisma, które Kajka czytał i w których drukował swoje utwory. Znajdują się tu ponadto kopie rękopisów i książkowe wydania jego wierszy. Całość wystawy uzupełniają oryginalne meble Kajki i eksponaty sztuki ludowej. Ważną część wystawy stanowią narzędzia ciesielskie będące niegdyś własnością Kajki.

Od września 2000 roku Muzeum Michała Kajki w Ogródku jest oddziałem Muzeum K. I. Gałczyńskiego w Praniu, podległym Radzie Powiatu w Piszu. Administracyjna jedność nie jest w stanie ukryć różnic lub je przysłonić. Pranie, które leży opodal szlaku Wielkich Jezior Mazurskich, tętni w letnie miesiące życiem i imprezami kulturalnymi. Tymczasem Ogródek znajduje się poza szlakiem, na uboczu. Niemniej, jak widać, wykazuje coraz większą dbałość o to, by nie zaginęło mazurskie słowo.

Dnia 6 marca 2008r. w Ośrodku Caritas w Orzyszu odbyła się uroczysta inauguracja mazurskich obchodów 150. rocznicy urodzin Michała Kajki - projektu, z którego inicjatywą wystąpiła Gmina Orzysz. W przedsięwzięciu uczestniczy 11 samorządów, 16 instytucji i organizacji pozarządowych ze wschodnich Mazur. Na spotkaniu był prof. Zbigniew Chojnowski, autor monografii "Michał Kajka - pieśniarz mazurski". W trakcie spotkania odbyła się też promocja płyty "Czegóż pragniesz więcej", wydanej przez Muzeum Michała Kajki w Ogródku - oddział Muzeum Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Praniu. Na płycie CD znajduje się 16 wierszy Michała Kajki wykonanych przez wybitnych aktorów scen warszawskich: Mariusza Benoit i Wojciecha Wysockiego.
Pan Wojciech Wysocki zaszczycił zebranych obecnością na inauguracji i zaprezentował wybrane wiersze Michała Kajki.

Miesiąc później, dnia 3 kwietnia 2008 r. w Muzeum Michała Kajki w Ogródku odbyło się pierwsze spotkanie z cyklu "W zaciszu u Kajki". Prelekcję na temat "Źródła poezji Michała Kajki" wygłosił olsztyński poeta i prozaik Erwin Kruk. Kolejne spotkania z tego cyklu to wykład na temat "Od pruskiej mazurskości do polskiej tożsamości narodowej", który wygłosi prof. Janusz Jasiński. We wrześniu zaplanowana jest impreza: "Urodziny Kajki". Wtedy z wykładem wystąpi niemiecki historyk Andreas Kossert, którego książki są dostępne także w polskim tłumaczeniu, jak np. "Mazury - zapomniane południe Prus Wschodnich".

W obchodach 150. rocznicy urodzin Michała Kajki, organizowanych w placówkach szkolnych powiatów piskiego i ełckiego, organizatorzy uroczystości postawili na jak najliczniejszy udział młodzieży. Odbyły się konkursy recytatorskie w szkołach, wyłoniono laureatów najpiękniej przybliżających twórczość mazurskiego poety. Oni zaprezentują wiersze Kajki szerszej publiczności na scenie plenerowej Muzeum Michała Kajki w Ogródku podczas czerwcowych koncertów poetyckich z udziałem m.in. Antoniny Krzysztoń, Anny Szałapak oraz zespołu "Stare Dobre Małżeństwo". Byłoby dobrze, gdyby o słowie poetyckim Kajki i obchodach jego rocznicy urodzin pamiętały też szkoły z innych części naszego regionu. Muzeum Michała Kajki w Ogródku i władze samorządowe Orzysza dają dobry przykład. W planach też, jak mówiono, jest przygotowanie na wrzesień wyboru wierszy Michała Kajki. Roboczy tytuł tej przygotowanej do druku książki to "Mały kancjonał mazurski".

E. K.


KARTKI MAZURSKIE, 2008 Kwiecień Nr 4 (58) Rok IX. Red. E.K.
Biuletyn Mazurskiego Towarzystwa Ewangelickiego.
Adres: 10 - 026 Olsztyn, ul. Stare Miasto 1,
tel. + 48 89 527-22-45
Konto: PKO BP II/0 Olsztyn 93 1020 3541 0000 5002 0091 1180
http://diec.mazurska.luteranie.pl/pl/mte.html
http://www.mtew.prv.pl


Powrót do poprzedniej strony
Wydrukuj stronę

(c) 2008.05.17 - Diecezja Mazurska KEA w RP - olsztyn@luteranie.pl